Description

Ten niezwykle piękny, wykuty z jednego bloku białego marmuru popiersie Sokratesa przedstawia głowę i górną część klatki piersiowej filozofa; dzieło to wzorowano na antycznym oryginale przechowywanym w Luwrze. Rzeźbiarz zestawia gładko wykończone partie ciała z bardziej wyrazistym opracowaniem włosów i brody – głęboko rzeźbionych, o fakturze i układzie swobodnych loków tworzących silne efekty światłocieniowe. Zgodnie z tradycją klasyczną oczy pozbawiono zaznaczonych źrenic, co podkreśla intelektualne skupienie postaci, a nie dążenie do indywidualnego realizmu. Powściągliwe polerowanie powierzchni oraz precyzyjne ukształtowanie formy są typowe dla rzeźby akademickiej końca XIX wieku, wiernie hołdującej zasadom klasycyzmu, czego oczekiwali zamożni mecenasi odbywający podróże typu Grand Tour.

Niniejsze popiersie nawiązuje do kanonicznego, antycznego typu portretowego Sokratesa – wizerunku znanego dziś dzięki rzymskim kopiom w marmurze, wykonanym na podstawie zaginionych greckich oryginałów z końca IV wieku p.n.e. Pierwowzór tej rzeźby stanowi popiersie znajdujące się w zbiorach Luwru, skatalogowane jako „Portret Sokratesa” (nr inwentarzowy MA 59 w Dziale Starożytności Greckich, Etruskich i Rzymskich). Obiekt ten datowany jest na okres rzymski (ok. 75–125 r. n.e.) i powszechnie uznawany za rzymską kopię w marmurze, wykonaną na wzór wcześniejszego greckiego oryginału z brązu (z IV w. p.n.e.) – zaginionego dzieła tradycyjnie przypisywanego kręgowi Lizypa. Lizyp tworzył wizerunki wybitnych postaci, w tym Sokratesa; po śmierci filozofa w ateńskim Pompejonie ustawiono jego posąg z brązu.

„Portret Sokratesa” utrwalił wizerunek filozofa: łysy lub z wysokim czołem, o bujnej, kręconej brodzie, szerokim nosie i nieco głęboko osadzonych oczach. W przeciwieństwie do wyidealizowanych, heroicznych przedstawień, wizerunek ten podkreśla intelektualną powagę i moralny ciężar postaci. Akcentuje wręcz jego fizyczną prostotę, wiernie oddając antyczne opisy wyglądu Sokratesa. Popiersie MA 59 stało się kluczowym punktem odniesienia zarówno dla badaczy, jak i artystów, służąc za podstawowy wzorzec dla renesansowych, neoklasycystycznych i akademickich reinterpretacji – w tym dla dziewiętnastowiecznych realizacji w marmurze, takich jak prezentowany tu egzemplarz.

Sokrates (469–399 p.n.e.) zajmuje kluczowe miejsce w filozofii zachodniej. Działając w Atenach w okresie ich klasycznego rozkwitu, nie pozostawił po sobie żadnych pism; jego myśl znamy dzięki dialogom Platona, dziełom Ksenofonta oraz – w bardziej satyrycznym ujęciu – sztukom Arystofanesa. Istotnym elementem jego dziedzictwa jest „metoda sokratejska” – zdyscyplinowany sposób prowadzenia dialogu, mający na celu obnażenie błędnych założeń i osiągnięcie jasności w kwestiach etycznych. Nieustanna refleksja nad cnotą, wiedzą i odpowiedzialnością obywatelską doprowadziła go ostatecznie do konfliktu z państwem ateńskim, skutkującego procesem i egzekucją. W późniejszych wiekach Sokrates stał się uosobieniem ideału filozofa jako wzoru moralnego – człowieka, dla którego prawda była ważniejsza niż własna wygoda czy instynkt samozachowawczy.

Stan: wiekowy, z patyną utlenienia na całej powierzchni kamienia; wyszczerbienie na prawej krawędzi; inne drobne wyszczerbienia i odpryski na kamieniu; przebarwienia; pięknie się prezentuje, gotowy do ekspozycji.